Վերջին տարիներին աշխարհում մեծ ուշադրություն է դարձվում ներառական մշակույթին, որի կարևոր բաղադրիչներից մեկն է աուտիզմով մարդկանց մասնակցությունն ու հասանելիությունը արվեստին։ Թատրոնը, կրկեսը և կինոն ոչ միայն ժամանցի ձևեր են, այլ նաև հաղորդակցության, ինքնարտահայտման և սոցիալական ներառման կարևոր միջոցներ։
Աուտիզմ և զգայական առանձնահատկություններ
Աուտիզմ սպեկտրի խանգարում ունեցող մարդիկ հաճախ ունեն զգայական գերզգայունություն կամ հակառակը՝ նվազ զգայունություն։ Բարձր ձայները, վառ լույսերը, հանկարծակի շարժումները կամ մարդաշատ միջավայրը կարող են առաջացնել անհանգստություն։ Այդ պատճառով ավանդական թատերական ներկայացումները, կրկեսային շոուները կամ կինոդիտումները երբեմն դժվար ընկալելի են աուտիզմով մարդկանց համար։
Ներառական մոտեցումներ թատրոնում
Շատ երկրներում թատրոնները սկսել են կազմակերպել sogenannte «զգայական հարմարեցված ներկայացումներ» (sensory-friendly performances)։ Նման ներկայացումների ժամանակ՝
նվազեցվում է ձայնի ուժգնությունը,
մեղմացվում է լուսավորությունը,
թույլատրվում է ազատ տեղաշարժը դահլիճում,
հանդիսատեսը նախապես տեղեկացվում է ներկայացման կառուցվածքի մասին։
Այս քայլերը օգնում են աուտիզմով մարդկանց ավելի ապահով և հանգիստ միջավայրում վայելել թատրոնը։
Կրկեսը՝ շարժման և գույների աշխարհ
Կրկեսը իր վառ գույներով և դինամիկ շարժումներով կարող է և՛ գրավիչ, և՛ բարդ լինել աուտիզմով անձանց համար։ Սակայն ճիշտ հարմարեցման դեպքում կրկեսային արվեստը կարող է դառնալ մեծ հաճույքի և ոգեշնչման աղբյուր։ Որոշ կրկեսներ սահմանում են «լուռ ժամեր», հրաժարվում են բարձր երաժշտությունից կամ հանկարծակի պայթյուններից՝ ստեղծելով ավելի կանխատեսելի միջավայր։
Կինոն և աուտիզմը
Կինոթատրոններում նույնպես տարածվում են ներառական ցուցադրությունները։ Դահլիճում լույսերը ամբողջությամբ չեն անջատվում, ձայնը չափավոր է, իսկ հանդիսատեսը կարող է արտահայտել իր զգացմունքները՝ առանց խիստ կանոնների։ Սա հատկապես կարևոր է երեխաների համար, ովքեր առաջին անգամ են ծանոթանում կինոյի աշխարհին։
Արվեստը որպես ինքնարտահայտման միջոց
Բացի հանդիսատես լինելուց, աուտիզմով մարդիկ կարող են նաև ակտիվորեն ներգրավվել արվեստի ստեղծման մեջ՝ որպես դերասաններ, երաժիշտներ, կրկեսային արտիստներ կամ կինոռեժիսորներ։ Արվեստը նրանց համար հաճախ դառնում է խոսքի այլընտրանքային լեզու, որի միջոցով հնարավոր է փոխանցել զգացումներ, մտքեր և փորձառություններ։
Եզրակացություն
Թատրոնը, կրկեսը և կինոն կարող են և պետք է լինեն հասանելի բոլորի համար։ Աուտիզմով մարդկանց ներառումը մշակութային կյանքում ոչ միայն բարելավում է նրանց կյանքի որակը, այլ նաև հարստացնում է ամբողջ հասարակությունը՝ խթանելով փոխըմբռնումը, համբերատարությունն ու բազմազանության ընդունումը։
