Աուտիզմի սպեկտրի խանգարում (ԱՍԽ) ունեցող անձանց համար աշխարհը հաճախ նման է մի վայրի, որտեղ ձայները չափազանց բարձր են, լույսերը՝ չափազանց պայծառ, իսկ սոցիալական կանոնները՝ անհասկանալի։ Այս ամենը բերում է հուզական մեծ լարվածության, որի կառավարումը պահանջում է յուրահատուկ մոտեցում։
Ինչու՞ է հույզերի կառավարումը դժվար
Աուտիզմ ունեցող անձանց մոտ հաճախ հանդիպում է ալեքսիթիմիա՝ սեփական հույզերը ճանաչելու և նկարագրելու դժվարություն։ Երբ մարդը չի կարողանում հասկանալ՝ ինքը տխուր է, թե պարզապես հոգնած, հույզերը կուտակվում են և վերածվում «հուզական պայթյունի» (meltdown)։
Հիմնական մարտահրավերները.
1. Սենսորային գերբեռնվածություն. Աղմուկը կամ ամբոխը կարող են ֆիզիկական ցավ պատճառել՝ առաջացնելով տագնապ։
2. Ճկունության պակաս. Օրվա գրաֆիկի անսպասելի փոփոխությունը կարող է հունից հանել։
3. Հաղորդակցման արգելքներ. Սեփական կարիքները արտահայտելու անկարողությունը բերում է հուսահատության։
Ինչպե՞ս օգնել. Գործնական քայլեր
1. Ստեղծեք «Անվտանգության կղզյակ»
Կարևոր է ունենալ մի վայր, որտեղ մարդը կարող է առանձնանալ, երբ զգում է, որ հույզերն անկառավարելի են դառնում։ Այնտեղ պետք է լինի անդորր և նվազագույն լուսավորություն։
2. Տեսողական գործիքների կիրառում
Քանի որ աուտիզմ ունեցող շատ անձինք ավելի լավ են ընկալում տեսողական ինֆորմացիան, օգտագործեք «Հույզերի քարտեր» կամ «Ջերմաչափ», որը կօգնի նրանց ցույց տալ իրենց վիճակը՝ առանց բառերի։
3. Ինքնակարգավորման տեխնիկաներ (Stimming)
Մի՛ արգելեք կրկնվող շարժումները (օրինակ՝ ձեռքերի թափահարումը)։ Դա հաճախ օգնում է նրանց ինքնահանգստանալ և կառավարել ավելորդ էներգիան։
4. Կանխատեսելիություն
Օգտագործեք օրվա տեսողական չացուցակներ։ Երբ մարդը գիտի, թե ինչ է սպասվում հաջորդիվ, տագնապի մակարդակը նվազում է։
Եզրակացություն
Հույզերի կառավարումը աուտիզմի դեպքում ոչ թե «սանձելն» է, այլ հասկանալը։ Համբերատարությունը, ընդունումը և սենսորային միջավայրի ճիշտ կազմակերպումը կարող են էապես բարելավել կյանքի որակը։
Հիշեք՝ յուրաքանչյուր հուզական դրսևորում հաղորդակցման փորձ է։
