Հաղորդակցությունը մարդու ամենաբնական պահանջմունքն է: Սակայն զարգացման առանձնահատկություններ (աուտիզմ, մանկական ուղեղային կաթված կամ խոսքի ապրաքսիա) ունեցող հազարավոր երեխաների համար սեփական ցանկություններն ու զգացմունքներն արտահայտելը ամենօրյա մեծ պայքար է: Երբ երեխան չի կարողանում ասել՝ «ցավում է», «սոված եմ» կամ «սիրում եմ քեզ», առաջանում է հաղորդակցական ճնշվածություն (ֆրուստրացիա), ինչը հաճախ հանգեցնում է վարքագծային խնդիրների ու լացի:
Տասնամյակներ շարունակ այս երեխաներին օգնել են ԱՕՀ (Այլընտրանքային և օժանդակ հաղորդակցություն) համակարգերը՝ թղթե քարտերը կամ պլանշետային պարզ ծրագրերը: Այսօր արհեստական բանականությունը (ԱԲ) հեղափոխում է այս ոլորտը՝ սովորական հավելվածները վերածելով «խելացի», երեխայի կարիքներին հարմարվող օգնականների:
ԱԲ-ն գործողության մեջ. աշխարհում հայտնի խելացի հավելվածներ
Ժամանակակից ԱԲ հավելվածները ոչ թե պարզապես պատկերների հավաքածու են, այլ դինամիկ համակարգեր, որոնք սովորում են երեխայի վարքից: Ահա մի քանի տպավորիչ օրինակ, թե ինչպես է դա աշխատում գործնականում.
• CoughDrop (Predictive AAC). Այս հավելվածն օգտագործում է ԱԲ տարրեր՝ կոնտեքստը հասկանալու համար: Այն «գիտի», թե օրվա որ ժամն է, որտեղ է գտնվում երեխան (օրինակ՝ տանը, թե դպրոցում) և դրան համապատասխան էկրանի վերևի մասում է բերում ամենահավանական բառերը (օրինակ՝ առավոտյան խոհանոցում հայտնվելիս առաջարկում է «նախաճաշ» կամ «հյութ»):
• Proloquo2Go / Proloquo4Text. Աշխարհում ամենատարածված հավելվածներից են, որոնք կիրառում են խելացի կանխատեսման (Prediction) մեխանիզմներ: Երեխան ստիպված չէ երկար փնտրել բառերը. համակարգը կռահում է հաջորդ միտքը՝ նվազեցնելով հոգնածությունը և կտրուկ արագացնելով խոսքը:
• Google Project Relate. Սա բացառիկ նախագիծ է այն երեխաների համար, ովքեր բոլորովին անխոս չեն, բայց արձակում են միայն յուրահատուկ հնչյուններ կամ ոչ հստակ բառեր, որոնք միայն մայրիկն է հասկանում: ԱԲ-ն մարզվում է տվյալ երեխայի ձայնի վրա և նրա անհասկանալի հնչյունը վերածում է մաքուր, հստակ ձայնային հաղորդագրության, որը հասկանալի է բոլորի համար:
• Speak for Yourself. Այս հավելվածն օգտագործում է շարժողական հիշողության (Motor Planning) սկզբունքը: ԱԲ-ի օգնությամբ այն թույլ է տալիս երեխային ընդամենը երկու հպումով հասնել ցանկացած բառի՝ վերացնելով բարդ կատեգորիաների մեջ մոլորվելու խնդիրը:
Ինչպե՞ս է ԱԲ-ն փոխում խաղի կանոնները
1. Հայացքի հետագծում (Eye-Tracking). Այն երեխաները, ովքեր չեն կարողանում շարժել մատները (օրինակ՝ ՄՈւԿ-ի ծանր ձևերի դեպքում), ԱԲ-ի շնորհիվ կառավարում են հավելվածը հայացքով: Պլանշետի տեսախցիկը ֆիքսում է, թե որ պատկերին է նայում երեխան, և բարձրաձայնում է այն:
2. Սեփական թվային ձայն (Voice Banking). Նախկինում բոլոր սարքերը խոսում էին նույն մեխանիկական ռոբոտի ձայնով: Այսօր ԱԲ-ն կարող է վերցնել երեխայի քրոջ կամ եղբոր ձայնի տեմբրը և ստեղծել բնական, հենց տվյալ երեխային բնորոշ մանկական ձայն:
3. Էմոցիաների ճանաչում. Նորագույն համակարգերը վերլուծում են երեխայի դեմքի արտահայտությունները և ծնողներին հուշում, թե արդյոք նա ցավ, տհաճություն կամ ուրախություն է զգում տվյալ պահին:
Մարտահրավերը. Իսկ ի՞նչ վիճակ է հայերենի դեպքում
Չնայած համաշխարհային այս հեղափոխությանը, հայալեզու չխոսող երեխաների համար այս տեխնոլոգիաներից օգտվելը դեռևս լուրջ խնդիր է: Տեղայնացման ճանապարհին առկա են մի քանի հիմնական մարտահրավերներ.
• Քերականական բարդություն. Հայերենը կցական (ագլյուտինատիվ) լեզու է՝ հոլովման և խոնարհման բարդ համակարգով: Եթե անգլերենում հավելվածին հեշտ է կապակցել “I want” + “apple” բառերը, ապա հայերենում «Ես ուզում եմ» + «խնձոր» բառերը պետք է դառնան «Ես խնձոր եմ ուզում» կամ «Ուզում եմ խնձոր»: ԱԲ-ն պետք է կարողանա ավտոմատ կերպով փոխել բառի վերջավորությունը, ինչը հայերենի համար դեռևս կատարյալ մշակված չէ:
• Ձայնի սինթեզման (Text-to-Speech) պակասը. Շուկայում եղած լավագույն ԱԲ ձայնային մոդելները չունեն բնական հնչողությամբ հայախոս մանկական ձայներ: Երեխաները ստիպված են լսել կա՛մ անգլերեն խոսք, կա՛մ չոր, մեխանիկական հայերեն արհեստական ձայն, ինչը թույլ չի տալիս նրանց նույնականացնել այդ ձայնը սեփական ես-ի հետ:
• Տվյալների (Data) սահմանափակություն. Որպեսզի ԱԲ-ն հասկանա հայ երեխայի թոթովախոսությունը (ինչպես Google Project Relate-ն է անում անգլերենի համար), անհրաժեշտ են հազարավոր ժամերի ձայնագրություններ, որոնք հայերեն լեզվով պարզապես գոյություն չունեն:
Ամփոփում. Դեպի ներառական ապագա
ԱԲ-ով աշխատող հավելվածները պարզապես ժամանցի կամ ուսուցման գործիքներ չեն. դրանք կյանքեր փոխող տեխնոլոգիաներ են: Դրանք նվազեցնում են ընտանիքների սթրեսը և երեխային տալիս են ամենակարևորը՝ հասարակության լիարժեք անդամ լինելու, ընկերներ ձեռք բերելու և սեփական ներաշխարհը բացահայտելու հնարավորություն:
Հայաստանում այս ոլորտի զարգացումը պահանջում է տեղեկատվական տեխնոլոգիաների մասնագետների և լոգոպեդների ու հատուկ մանկավարժների համատեղ աշխատանք, որպեսզի համաշխարհային այս նորարարությունները հասանելի դառնան նաև հայ մանուկներին:
