Տասնամյակներ շարունակ Աուտիզմի սպեկտրի խանգարումը (ԱՍԽ) դիտարկվել է որպես առավելապես «արական» ֆենոտիպ: Պատմականորեն ախտորոշիչ չափանիշներն ու կլինիկական հետազոտությունները ձևավորվել են տղաների վարքագծային դրսևորումների հիման վրա, ինչի հետևանքով աղջիկների մոտ աուտիզմը հաճախ մնացել է չախտորոշված կամ սխալ է մեկնաբանվել որպես տագնապային խանգարում, ուշադրության պակասի և գերակտիվության համախտանիշ (ՈւՊԳՀ) կամ անձնային խանգարում:
Մասնագիտական պրակտիկայում արդյունավետ միջամտություն ապահովելու համար անհրաժեշտ է խորքային պատկերացում ունենալ, թե ինչպես է նեյրոզարգացման այս առանձնահատկությունը դրսևորվում տարբեր սեռերի մոտ:
Ընդհանուր նեյրոբիոլոգիական հենքը
Անկախ սեռից՝ ԱՍԽ-ի առանցքային ախտանիշները հիմնված են նույն բիոլոգիական և նեյրոբանական մեխանիզմների վրա: Երկու սեռերի մոտ էլ դիտվում են.
• Սոցիալական հաղորդակցման խանգարումներ. Դժվարություններ սոցիալ-էմոցիոնալ փոխադարձության, ոչ վերբալ ազդանշանների (հայացք, ժեստեր, դիմախաղ) ընկալման և կիրառման մեջ:
• Սենսորային մշակման առանձնահատկություններ. Հիպեր- կամ հիպո-զգայունություն սենսորային խթանիչների (ձայն, լույս, տեքստուրաներ, ցավ) նկատմամբ:
• Կանխատեսելիության պահանջմունք. Ստանդարտ ռեժիմներին կառչածություն և դիմադրություն փոփոխություններին:
Սեռային տարբերություններն ու կլինիկական պատկերը
Թեև բազային բնութագրիչները նույնն են, ֆենոտիպային դրսևորումները զգալիորեն տարբերվում են, ինչը պայմանավորված է ինչպես բիոլոգիական, այնպես էլ սոցիալ-մշակութային գործոններով:
Դիտարկվող ոլորտ Աղջիկներ Տղաներ
Սոցիալական քողարկում (Masking) Բարձր հակում ունեն սոցիալական վարքագծի ընդօրինակման (միմիկրիա): Սովորում են կոնտակտ պահել հայացքով, կիրառում են պատրաստի սցենարներ, ինչը թաքցնում է սոցիալական անկարողությունը: Քողարկման մեխանիզմներն ավելի թույլ են արտահայտված: Սոցիալական դժվարություններն ավելի ակնհայտ են և տեսանելի չափորոշիչների մակարդակում:
Սահմանափակ հետաքրքրություններ Հետաքրքրությունների թեմաները հաճախ սոցիալապես «ընդունված» են (կենդանիներ, գրականություն, արվեստ, հոգեբանություն): Տարբերությունը հետաքրքրության ծայրահեղ ինտենսիվության և ֆիքսվածության մեջ է: Հետաքրքրությունները հաճախ կրում են տեխնիկական կամ կառուցվածքային բնույթ (տրանսպորտային համակարգեր, թվեր, մեխանիզմներ, քարտեզներ):
Ստերեոտիպային վարքագիծ Ինքնակարգավորող կրկնվող շարժումները (ստիմինգ) ավելի նուրբ են (մազերի պտտում, եղունգների շուրջ մաշկի կտցում, մատների թեթև շարժումներ): Ստերեոտիպիաներն ավելի էքսպրեսիվ են (ձեռքերի թափահարում, մարմնի օրորում, տեղում ցատկոտում):
Էմոցիոնալ ռեակտիվություն Լարվածությունը հիմնականում ուղղվում է դեպի ներս (ինտերնալիզացիա)՝ արտահայտվելով տագնապով, դեպրեսիայով, էներգետիկ սպառմամբ (autistic burnout) և ուտելու վարքագծի խանգարումներով: Լարվածությունն ավելի հաճախ ուղղվում է դեպի դուրս (էքստերնալիզացիա)՝ վարքագծային խնդիրների, ագրեսիայի կամ հիստերիկ պահվածքի (meltdown) տեսքով:
Մասնագիտական մարտահրավերներ. Ուշ ախտորոշման հետևանքները
Աղջիկների մոտ ակտիվ սոցիալական քողարկումը պահանջում է հսկայական կոգնիտիվ resurs: Սա հանգեցնում է նրան, որ դպրոցական կամ դեռահասության տարիքում նրանք բախվում են «աուտիստիկ սպառման» (autistic burnout) հետ:
Վաղ ախտորոշման բացակայությունը զրկում է նրանց համապատասխան աջակցությունից, ինչը մեծացնում է հոգեբանական թրավմաների և երկրորդային հոգեբուժական ախտաբանությունների առաջացման ռիսկը: Տղաների պարագայում վաղ ախտորոշումն ավելի հաճախ է կատարվում (2-5 տարեկանում), սակայն հիմնական մարտահրավերը մնում է վարքագծային թերապիաների ճիշտ ընտրությունը և սոցիալականացման ուղղորդումը:
Ժամանակակից կլինիկական պրակտիկան պահանջում է հրաժարվել աուտիզմի «կարծրատիպային» պատկերացումներից: Ախտորոշման ընթացքում անհրաժեշտ է կիրառել սեռազգայուն (gender-sensitive) գնահատման գործիքներ (օրինակ՝ CAT-Q՝ քողարկումը գնահատելու համար)՝ ապահովելով հավասարապես արդյունավետ աջակցություն թե՛ տղաների, թե՛ աղջիկների համար:
Կցանկանա՞ք, որ հոդվածում ավելացնենք կոնկրետ ախտորոշիչ գործիքների (օրինակ՝ ADOS-2, ADI-R) կիրառման առանձնահատկությունները աղջիկների գնահատման ընթացքում:
