Աուտիզմի մասին խոսելիս հանրային պատկերացումներում հաճախ հայտնվում է փոքրիկ երեխայի կերպար։ Սակայն աուտիզմով երեխաները մեծանում են՝ դառնալով աուտիզմով չափահասներ։ Աշխարհում և Հայաստանում այսօր ամենաարդիական հարցերից մեկն է՝ ի՞նչ է լինում աուտիզմ ունեցող անձի հետ, երբ ավարտվում է մանկությունը, և ինչպե՞ս նրան նախապատրաստել անկախ կյանքի։
1. Դպրոցից հետո․ «Անդունդի» էֆեկտը
Շատ ծնողներ դպրոցական տարիների ավարտը նկարագրում են որպես «անկում անդունդը»։ Մինչ այդ գոյություն ունեցող կառուցվածքային միջավայրը (դպրոց, վերականգնողական կենտրոններ) անհետանում է։ Չափահաս տարիքում անկախության հասնելու առաջին քայլը նախապես պլանավորումն է՝ դեռ 14-16 տարեկանից։
• Մասնագիտական կողմնորոշում։ Կարևոր է ոչ թե պարզապես զբաղմունք գտնել, այլ բացահայտել դեռահասի ուժեղ կողմերը (օրինակ՝ վիզուալ հիշողություն, ճշգրտություն, կրկնվող գործողությունների հանդեպ համբերատարություն)։
• Փոքր քայլերի մարտավարություն։ Ցանկացած բարդ աշխատանք պետք է բաժանել պարզ, տեսանելի քայլերի։
2. Կենցաղային անկախություն․ Ոչ թե կատարելություն, այլ ֆունկցիոնալություն
Անկախ կյանքը չի նշանակում ապրել լիովին միայնակ և առանց օգնության։ Դա նշանակում է ունենալ առավելագույն ինքնավարություն կենցաղում։
• Գումարի կառավարում։ Սովորեցրեք օգտվել քարտից, հասկանալ գների տարբերությունը և կատարել պարզ գնումներ։
• Տրանսպորտ և կողմնորոշում։ Օգտագործեք վիզուալ քարտեզներ և հավելվածներ։ Երթուղիները պետք է փորձարկվեն բազմիցս՝ ուղեկցողի հետ, մինչև ինքնուրույն անցնելը։
• Թվային անվտանգություն։ Չափահաս աուտիզմ ունեցող անձինք հաճախ չափազանց վստահող են։ Նրանց պետք է սովորեցնել համացանցային հիգիենայի հստակ կանոններ (չբացահայտել գաղտնաբառերը, չվստահել անծանոթներին)։
3. Աշխատանքային շուկա․ Նեյրոբազմազանության արժեքը
Աուտիզմ ունեցող անձանց աշխատանքի տեղավորումը բարեգործություն չէ, այլ արդյունավետ ներդրում։ Ժամանակակից գործատուները սկսում են գնահատել նրանց յուրահատուկ տաղանդները։
• Հարմարեցված միջավայր։ Հաճախ պետք է փոխել ոչ թե աշխատանքի բովանդակությունը, այլ միջավայրը (օրինակ՝ աղմուկը խլացնող ականջակալներ, հստակ գրավոր հրահանգներ բանավոր խոսքի փոխարեն)։
• Աշխատանքային քոուչներ (Job Coaches)։ Սա միջազգային պրակտիկա է, որտեղ մասնագետն օգնում է անձին ադապտացվել աշխատավայրում առաջին ամիսներին։
4. Հոգեկան առողջություն և «Սոցիալական քողարկում» (Camouflaging)
Չափահաս տարիքում աուտիզմ ունեցող շատ անձինք սովորում են «թաքցնել» իրենց ախտանշանները՝ հասարակությանը հարմարվելու համար։ Սա խլում է հսկայական էներգիա և հանգեցնում է էմոցիոնալ սպառման (burnout)։
• Անվտանգ տարածք։ Տանը կամ աշխատավայրում նրանք պետք է ունենան ժամանակ և տարածք՝ լինելու իրենք իրենցով, առանց դիմակների։
• Ճգնաժամերի կանխում։ Չափահասի նյարդային ճգնաժամը (meltdown) կամ ինքնամփոփումը (shutdown) կապրիզ չէ, այլ գերբեռնվածության արդյունք։ Պատճառը հասկանալը (օրինակ՝ տեսողական կամ ձայնային աղմուկ) թույլ կտա կանխել այն։
Ամփոփում
Աուտիզմ ունեցող չափահասների անկախությունը հնարավոր է միայն այն դեպքում, երբ հասարակությունը փոխում է հայացքը՝ «խնամք տրամադրողից» դառնալով «հնարավորություն ստեղծող»։ Մեր նպատակը պետք է լինի ոչ թե աուտիզմը «բուժելը», այլ անձին իր իսկ առանձնահատկություններով հանդերձ արժանապատիվ կյանքով ապահովելը։
